HERCEN Aleksandr Iwanowicz (pseud. Iskander), ur. 25 III (6 IV) 1812 Moskwa, zm. 9 (21) I 1870 Paryż, prozaik, myśliciel, publicysta, działacz polityczny. Był nieślubnym synem bogatego ziemianina J. Jakowlewa i Niemki H.L. Haas. Nazwisko nadał mu ojciec od słowa Herz (niem. serce). Po starannym wykształceniu domowym wstąpił w 1829 na wydział fizyczno-mate-matyczny Uniwersytetu Moskiewskiego, który ukończył w 1833. Tutaj wraz z zaprzyjaźnionym jeszcze w dzieciństwie N. Ogariowem (przyjaźń ta przetrwała do końca ich życia) zorganizował kółko opozycyjnie nastrojonej młodzieży, hołdującej ideom socjalizmu utopijnego i z zapałem studiującej filozofię przyrody F.W. Schel-linga. Duży wpływ na kształtowanie się poglądów politycznych H. wywarła rewolucja lipcowa w Paryżu i powstanie listopadowe w Polsce. Już na ławie studenckiej H. napisał i ogłosił kilka eklektycznych rozpraw filozoficznych i obronił pracę dyplomową o systemie słonecznym M. Kopernika, za co otrzymał srebrny medal. Podejrzany o śpiewanie antycarskiej pieśni, został w 1834 aresztowany i zesłany pod nadzór policyjny do Permu, później zaś do Wiatki i Władimira, gdzie przebywał do 1840. W 1841 ponownie został aresztowany i zesłany, tym razem do Nowgorodu. Wróciwszy w 1842 z zesłania H. aktywnie włączył się w życie intelektualne obu stolic, nawiązując ściślejsze kontakty z pisarzami o orientacji okcyden-talnej (W. Bielinski, I. Turgieniew, W. Botkin, I. Panajew i in.). Opublikowane wówczas jego prace publicystyczno-filozoficzne, takie jak Dyletantyzm w nauce (Dlletantizm w naukie, 1843), Listy o badaniu przyrody (Pisma ob izuczenii porody, 1845) oraz cykl artykułów Kaprizy i razdumja (1843-47, Kaprysy i rozmyślania), wytyczyły drogi rozwojowe rosyjskiej myśli materialistycznej. W latach 40. H. wytyczył też drogi rozwojowe rosyjskiej powieści intelektualnej, kiedy ogłosił swój pierwszy utwór literacki Wspomnienia pewnego młodego człowieka (Zapiski odnogo mołodogo czełowieka, 1841), a w ślad za nim rozpoczętą jeszcze w 1841 powieść Kto winien? (Kto winowat?, 1847) oraz powieści Doktor Krupów (Doktor Krupów, 1847) i Sroka złodziejka (Soroka-worowka, 1848). W najlepszym z tych utworów, Kto winien?, wg słów W. Bielinskiego zawarł H. "potęgę myśli" i "rozum userdeczniony przez humanistyczne dążenia". Po raz pierwszy bowiem w literaturze roś. ukazana została postać kobiety emancypantki pochodzenia "raznoczyńskiego", a w postaci Bieltowa typ "zbędnego człowieka", tak charakterystyczny dla lit. roś. lat 50. W styczniu 1847 H. wraz z rodziną wyjechał na Zachód, gdzie osiadł na stałe jako
Hilarion W 1847-50 ogłosił cykl artykułów Z tamtego brzegu (S togo bieriega, ell^m będących swoistą spowiedzią publiczną, pełną wewnętrznych rozterek azku z triumfem reakcji, jaka zapanowała po Wiośnie Ludów. Rozczarowany j' inożliwości urzeczywistnienia idei socjalistycznych w Europie Zachodniej, frmułował własną doktrynę "rosyjskiego socjalizmu", którą wyłożył w pracach n> developpement des idees revolutionnaires en Russie (1850, O rozwoju idei vvolucyjnych w Rosji) i La Russie et le vieux monde (1854, Rosja i stary świat). Prace te w dużym stopniu zaważyły na kształtowaniu się ideologii narodnickiej. W 1853 H. założył w Londynie, przy wybitnej pomocy polskiej emigracji, Wolną Drukarnię Rosyjską, w której wydawał od 1855 almanach "Polarnaja Zwiezda", drukując w nim przede wszystkim zakazane dokumenty, artykuły i utwory literackie a od 1857 redagował wspólnie z N. Ogariowem czasopismo polityczne "Koło-koł" w którym, obok przedstawiania życia społecznego Rosji, wiele miejsca poświęcał sprawom polskim. "Kołokoł", kolportowany nielegalnie w Rosji, cieszył się jako pismo opozycyjne wielkim powodzeniem. Kiedy jednak H. wyraźnie opowiedział się po stronie polskiego powstania styczniowego, nawołując w swych odezwach, by wojska carskie nie strzelały do Polaków, a nawet przechodziły na ich stronę, i publicznie zabiegał o poparcie polityczne rządów Europy Zachodniej dla sprawy polskiej, zainteresowanie pismem w Rosji raptownie zmalało i H. musiał je zaniknąć. W 1851 w katastrofie okrętowej zginęła matka i syn H., a w maju 1852 zmarła mu żona i nowo narodzony syn. Pod wpływem tych tragicznych przeżyć H. zaczął pisać wspomnienia o swym rodzinnym dramacie, które wkrótce pod jego piórem przekształciły się w wielotomową autobiografię na tle epoki - Rzeczy minione i rozmyślania (Byłoje i dumy, 1852-68), stanowiącą dziś nieocenione źródło do dziejów Rosji i Europy od 1812 do lat 70. Zawarł w owym dziele niemal wszystko, co wydarzyło się w tym czasie wielkiego zarówno w Rosji, jak i w Europie. Wiele miejsca poświęcił H. w tej swoistej encyklopedii także wielkim postaciom epoki, z którymi spotykał się niemal na co dzień. Nie zabrakło wśród nich i Polaków - A. Mickiewicza, H. Worcella i in. T.Sz.
